← Πίσω στο blog

Τι κρατάω από τους Στωικούς

Δεν είμαι φιλόσοφος. Δεν ξυπνάω στις πέντε, δεν κάνω παγωμένα ντους, και δεν έχω τατουάζ στα λατινικά.

Τι κρατάω από τους Στωικούς

Υπάρχει όμως μία ιδέα που την κουβαλάω χρόνια, και είναι το μόνο πράγμα από όσα έχω διαβάσει που άλλαξε κάτι πραγματικά — όχι στο πώς σκέφτομαι, στο πώς αντιδρώ.

Η μία ιδέα

Ο Επίκτητος ανοίγει το Εγχειρίδιο με μια πρόταση που δεν προσπαθεί καν να εντυπωσιάσει:

«Τῶν ὄντων τὰ μέν ἐστιν ἐφ' ἡμῖν, τὰ δὲ οὐκ ἐφ' ἡμῖν.»
Από τα πράγματα, άλλα είναι στο χέρι μας και άλλα όχι.

Στο χέρι μας, λέει, είναι η κρίση μας, η ορμή μας, η επιθυμία μας. Δεν είναι το σώμα μας, η περιουσία μας, η φήμη μας, οι θέσεις που θα πάρουμε. Και δεν είναι, φυσικά, οι άλλοι άνθρωποι.

Ακούγεται κοινοτοπία. Παύει να ακούγεται έτσι όταν το πας μέχρι το τέλος, γιατί τότε καταλαβαίνεις πόσο μικρή είναι η στήλη των δικών σου πραγμάτων — και πόσο από τον χρόνο σου τον ξοδεύεις στην άλλη.

Πού το είδα να δουλεύει

Πριν λίγες μέρες έγραφα για τη φετινή σεζόν στην Παραλία.

Ένας ξενοδόχος εκεί μπορεί να έχει κάνει τα πάντα σωστά. Καθαρά δωμάτια, σωστές τιμές, καλή εξυπηρέτηση, δουλειά όλον τον χειμώνα για να είναι έτοιμος τον Μάιο. Και να κλείσει τη χρονιά με χαμηλότερη κερδοφορία επειδή η Βουλγαρία μπήκε στο ευρώ και επειδή ένα νέο σύστημα ελέγχου έβαλε ουρές χιλιομέτρων στους Ευζώνους.

Τίποτα από τα δύο δεν ήταν στο χέρι του. Ούτε μπορούσε να τα προβλέψει, ούτε να τα αποτρέψει, ούτε να τα διορθώσει.

Το ίδιο ισχύει για τη δική μου δουλειά. Φτιάχνω ένα κατάστημα, το παραδίδω σωστά, και μετά σταματάει εκεί ο έλεγχός μου. Δεν ελέγχω αν θα πουλήσει. Δεν ελέγχω την αγορά, τον ανταγωνισμό, τον αλγόριθμο, την οικονομία.

Το μόνο που ελέγχω είναι αν η δουλειά που παρέδωσα ήταν σωστή. Και αυτό, όσο μικρό κι αν ακούγεται, είναι αρκετό για να κοιμάσαι.

Γιατί δεν είναι πόζα

Αυτό που μου αρέσει περισσότερο στους Στωικούς δεν είναι κάποια φράση τους. Είναι δύο λεπτομέρειες.

Η πρώτη: ο Επίκτητος ήταν δούλος. Ο Μάρκος Αυρήλιος ήταν αυτοκράτορας. Η ίδια φιλοσοφία δούλεψε και στους δύο, στις δύο πιο ακραία αντίθετες θέσεις που μπορεί να έχει άνθρωπος. Δεν ξέρω άλλη που να το ισχυρίζεται αυτό και να το αντέχει.

Η δεύτερη: τα Εις εαυτόν του Μάρκου Αυρήλιου δεν γράφτηκαν ποτέ για να εκδοθούν. Ο τίτλος λέει ακριβώς τι είναι — σημειώσεις ενός ανθρώπου προς τον εαυτό του. Ο πιο ισχυρός άνθρωπος του κόσμου έγραφε τα βράδια υπενθυμίσεις για να μη γίνει κάθαρμα.

Το πιο γνωστό βιβλίο στωικισμού είναι ένα ιδιωτικό τετράδιο. Αυτό τα λέει όλα: δεν είναι στάση για να τη δείξεις. Είναι εργαλείο για να το χρησιμοποιήσεις.

Πού αποτυγχάνω

Για να μην ακούγεται ωραιότερο απ' ό,τι είναι.

Νευριάζω στην κίνηση. Ξαναδιαβάζω ένα μήνυμα πέντε φορές ψάχνοντας τόνο που μάλλον δεν υπάρχει. Κάποια βράδια λύνω στο μυαλό μου προβλήματα που δεν έχουν συμβεί, κάτι που ο Σενέκας το είχε περιγράψει πολύ πριν από εμένα: υποφέρουμε περισσότερο στη φαντασία μας παρά στην πραγματικότητα.

Και υπάρχει ένας κίνδυνος που τον βλέπω συχνά, κυρίως σε όσους μόλις το ανακάλυψαν: ο στωικισμός γίνεται πολύ εύκολα δικαιολογία για να μη νοιάζεσαι. «Δεν είναι στο χέρι μου» είναι φράση που μπορεί να σημαίνει ηρεμία, αλλά μπορεί να σημαίνει και τεμπελιά.

Η διαφορά είναι απλή και αμείλικτη: το είπες πριν προσπαθήσεις ή αφού;

Το πιο πρακτικό κομμάτι

Αν έπρεπε να το συμπυκνώσω σε κάτι που χρησιμοποιώ στην πράξη, είναι μια ερώτηση που κάνω στον εαυτό μου όταν κάτι με τρώει:

«Αυτό που με απασχολεί — υπάρχει κίνηση που μπορώ να κάνω;»

Αν υπάρχει, την κάνω και σταματάει να με απασχολεί. Αν δεν υπάρχει, τότε η ανησυχία δεν είναι φροντίδα· είναι φόρος που πληρώνω χωρίς να αγοράζω τίποτα.

Δεν τα καταφέρνω πάντα. Αλλά οι φορές που τα καταφέρνω έχουν γίνει περισσότερες, και αυτό αρκεί για να συνεχίσω να διαβάζω τα ίδια πενήντα σελίδες κάθε χρόνο.

Υστερόγραφο

Η Yzma δεν έχει διαβάσει Επίκτητο.

Απλώς δεν ανησυχεί για πράγματα που δεν συμβαίνουν αυτή τη στιγμή, και δεν κουβαλάει τίποτα από χθες. Κοιμάται όταν νυστάζει και χαίρεται όταν πιάνω τα κλειδιά.

Μερικές φορές σκέφτομαι ότι η φιλοσοφία είναι ο πολύ μακρύς δρόμος για να φτάσουμε εκεί όπου τα ζώα βρίσκονται ήδη.


Επίκτητος, Εγχειρίδιον 1. Μάρκος Αυρήλιος, Τὰ εἰς ἑαυτόν. Σενέκας, Επιστολές στον Λουκίλιο 13. Φωτογραφία: JM Lova / Unsplash.