Κανείς, ανοίγοντας μια εφαρμογή, δεν διάβασε ποτέ οδηγία για το τι πρέπει να πιστεύει. Και όμως η ερώτηση επιστρέφει: πόσο ελεύθερη είναι μια σκέψη που στηρίζεται σε υλικό το οποίο διάλεξε κάποιος άλλος; Η καλύτερη απόδειξη λέει «λιγότερο απ' όσο νομίζουμε» Το 2020 έγινε το μεγαλύτερο πείραμα που έχει επιτραπεί ποτέ σε ερευνητές πάνω σε αυτό. Περίπου 23.000 χρήστες του Facebook και του Instagram έμειναν για τρεις μήνες χωρίς αλγόριθμο : έβλεπαν τις αναρτήσεις με χρονολογική σειρά, όπως παλιά. Το αποτέλεσμα ήταν ανατρεπτικό. Η πόλωση δεν άλλαξε. Ούτε οι γνώμες τους για τη μετανάστευση ή την πανδημία, ούτε οι πολιτικές τους γνώσεις, ούτε η εμπιστοσύνη τους στα μέσα. Δύο πράγματα πρέπει να ειπωθούν μαζί με αυτό. Οι ίδιοι οι ερευνητές σημείωσαν ότι τρεις μήνες είναι πολλοί για πείραμα αλλά λίγοι για να αλλάξει μια πεποίθηση. Και ότι η Meta είχε λόγο στο πώς στήθηκαν τα ερωτήματα. Ακόμα κι έτσι: η απλή κατηγορία — «ο αλγόριθμος σε κάνει να πιστεύεις αυτό που θέλει» — δεν στέκει όπως λέγεται. Μόνο που δεν ήταν αυτή η ερώτηση Η ελεύθερη σκέψη δεν κρίνεται στο συμπέρασμα. Κρίνεται στο υλικό. Ο αλγόριθμος δεν διαλέγει τι θα σκεφτείς για κάτι. Διαλέγει για ποιο πράγμα θα σκεφτείς — ποιο θέμα θα εμφανιστεί εννιά φορές μέσα στη μέρα και ποιο καμία. Το συμπέρασμα μένει δικό σου. Η ατζέντα όχι. Αυτό που δεν σου έδειξαν δεν αφήνει κενό Εδώ είναι το πιο ύπουλο κομμάτι. Όταν κόβεται περιεχόμενο από μια ροή, δεν μένει τρύπα. Δεν γράφει πουθενά «κρύφτηκαν 47 αναρτήσεις». Μια ροή φαίνεται πάντα πλήρης , όσο κι αν λείπει από μέσα. Οπότε δεν υπάρχει τρόπος να ελέγξει κανείς τι δεν είδε. Και μια κρίση της οποίας τα δεδομένα δεν ελέγχονται δεν είναι ακριβώς δική σου κρίση. Υπάρχει και κάτι πιο σιωπηλό: η αίσθηση του τι πιστεύει ο κόσμος. Αυτή δεν βγαίνει από τον κόσμο, βγαίνει από την κατάταξη. Ο αλγόριθμος μπορεί να μην αλλάζει τη γνώμη σου — αλλάζει όμως την εκτίμησή σου για το πόσοι τη συμμερίζονται. Πού είναι τελικά η ελευθερία Δεν πρόκειται για έλεγχο του μυαλού. Κανείς δεν χειραγωγείται με την έννοια που φοβόμαστε. Πρόκειται για κάτι πιο στενό και πιο δύσκολο να φανεί: η ροή δεν βελτιστοποιείται για να είναι αληθινή, ούτε αντιπροσωπευτική. Βελτιστοποιείται για να κρατήσει την προσοχή. Αυτός είναι ο σκοπός της, γραμμένος μέσα της. Άρα η ελευθερία που απομένει είναι πραγματική, αλλά μικρότερη απ' ό,τι φαίνεται: ελευθερία να κρίνεις — όχι να διαλέξεις τι θα κρίνεις. Και το ερώτημα δεν είναι αν κάποιος σου λέει τι να σκεφτείς. Είναι αν ξέρεις τι δεν σου έδειξε. Πηγή: Guess κ.ά., «How do social media feed algorithms affect attitudes and behavior in an election campaign?», Science (2023) — μέρος του Meta 2020 US Election Research Project.
